ABD ile İran arasında yeniden tırmanan çatışmalar, küresel enerji piyasalarında yeni bir fiyat baskısı yarattı. Motorine bugünden itibaren geçerli olmak üzere 1 lira 12 kuruş zam yapıldı. Böylece ABD-İran savaşı öncesinde yaklaşık 60 TL seviyesinde bulunan motorinin litre fiyatı, İstanbul’da 74 lirayı, Ankara ve İzmir’de 75 lirayı, bazı doğu illerinde ise 77 lirayı geçti.
Son zamla birlikte savaşın başladığı dönemden bu yana motorindeki artış yaklaşık 15 liraya ulaşıyor. Şubat sonunda İstanbul’da 58 TL civarında bulunan benzinin litre fiyatı da bugün 66 lira seviyesine yakın bulunuyor. Sektör kaynakları benzine de önümüzdeki günlerde zam bekliyor.
Akaryakıt fiyatlarındaki yükselişin arkasında yalnızca ham petrol fiyatlarındaki artış bulunmuyor. Son haftalarda küresel piyasalarda özellikle motorin ve jet yakıtı gibi rafineri ürünlerinde yaşanan arz sıkışıklığı da fiyatlar üzerinde baskı oluşturuyor. Rusya’nın dizel ihracatını sınırlandırması, yaz aylarında artan talep ve Ortadoğu’daki jeopolitik riskler, Türkiye’de pompa fiyatlarına yeni zam olarak yansıyor.
Savaş yeniden tırmandı, petrol fiyatları yükseldi
ABD ile İran arasında yeniden başlayan çatışmaların ardından enerji piyasalarında risk algısı yeniden yükseldi. Hürmüz Boğazı çevresinde tanker güvenliğine ilişkin endişelerin artması ve bölgedeki enerji altyapısını hedef alan saldırılar, petrol arzına ilişkin belirsizliği güçlendirdi.
Uluslararası piyasalarda Brent petrolün varil fiyatı dün yeniden 88 dolar seviyesinin üzerine çıkarken, analistler piyasaların yalnızca mevcut arzı değil, olası kesintileri de fiyatlamaya başladığını belirtiyor.
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği en kritik enerji koridorlarından biri olmayı sürdürüyor. Bu hatta yaşanan her gerilim yalnızca ham petrolü değil, benzin, motorin ve jet yakıtı gibi rafineri ürünlerinin fiyatlarını da doğrudan etkiliyor.
Bu kez sorun yalnızca petrol değil
Ancak son haftalarda yaşanan fiyat artışları yalnızca ham petrol kaynaklı değil. Küresel enerji piyasasında asıl dikkat çeken gelişme, rafineri ürünlerinde yaşanan arz sıkışıklığı.
Sektör verilerine göre ayın başında yaklaşık 940 dolar seviyesinde bulunan motorinin ton fiyatı, kısa sürede 1.200 dolar sınırına yaklaştı. Yaklaşık yüzde 28’lik artış, rafineri çıkış maliyetlerini yükseltirken ithalatçı ülkelerde pompa fiyatlarına da yansımaya başladı.
Ham petrol rafinerilerde işlenerek benzin, motorin ve jet yakıtına dönüştürüldüğü için tüketicilerin ödediği fiyatlar yalnızca Brent petrolün seyrine bağlı olmuyor. Rafineri ürünlerinde arzın daralması, bazı dönemlerde motorin fiyatlarının ham petrolden daha hızlı yükselmesine yol açabiliyor.
Türkiye, uluslararası piyasalardaki fiyat hareketlerinden en hızlı etkilenen ülkeler arasında bulunuyorFotoğraf: Yasin Akgul/AFP
Küresel arz neden daralıyor?
Motorin piyasasındaki sıkışıklığın önemli nedenlerinden biri de Rusya’nın dizel ihracatına yönelik aldığı kararlar oldu. Dünyanın en büyük dizel ihracatçılarından biri olan Rusya’nın ihracatı sınırlandırması, özellikle Avrupa ve Akdeniz havzasında arzı daralttı.
Buna ABD-İran savaşı nedeniyle Ortadoğu’daki rafineri faaliyetlerinde yaşanan aksaklıklar ile Ukrayna’nın Rus rafinerilerine yönelik saldırılarının üretim üzerindeki etkisi de eklendi. Yaz aylarında karayolu taşımacılığı, sanayi ve tarım sektörlerinden gelen güçlü talep ise arz üzerindeki baskıyı artırdı.
Sonuç olarak son haftalarda motorin ve jet yakıtı piyasasında yaşanan sıkışıklık, bu ürünlerin fiyatlarını ham petrol fiyatlarına kıyasla daha hızlı yükseltti. Motorine son dönemde gelen zamların temel nedenlerinden biri de bu gelişme olarak değerlendiriliyor.
Türkiye’ye özgü değil ama neden Türkiye daha hızlı etkileniyor?
Akaryakıt fiyatlarındaki yükseliş yalnızca Türkiye’de yaşanmıyor. ABD’de ortalama benzin fiyatı da yaklaşık bir ay sonra yeniden galon başına 4 dolar seviyesinin üzerine çıktı.
Bu tablo, sorunun yalnızca ham petrol üretiminden değil, rafineri kapasitesi ve rafineri ürünleri ticaretinden de kaynaklandığını ortaya koyuyor.
Petrol ve petrol ürünlerinde büyük ölçüde dışa bağımlı olan Türkiye, uluslararası piyasalardaki fiyat hareketlerinden en hızlı etkilenen ülkeler arasında bulunuyor.
Türkiye petrolde yaklaşık yüzde 92, doğalgazda ise yaklaşık yüzde 99 oranında dışa bağımlı. Motorin ihtiyacının önemli bir bölümü de ithalat yoluyla karşılanıyor. Bu nedenle uluslararası ürün fiyatlarında yaşanan artışlar ve döviz kurundaki hareketler kısa sürede pompa fiyatlarına yansıyor.
Hükümet mart ayında yeniden uygulamaya aldığı eşel mobil sistemiyle petrol veya kur kaynaklı artışların önemli bölümünü ÖTV üzerinden karşılamaya devam ediyor. Ancak uluslararası piyasalarda fiyat yükselişinin sürmesi halinde bu mekanizma zamları tamamen engelleyemiyor.
Enerji piyasalarında belirsizlik sürüyor
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), son değerlendirmelerinde ham petrol arzında büyük çaplı bir kesinti yaşanmamasına rağmen rafineri ürünleri piyasasında kırılganlığın sürdüğüne dikkat çekiyor. Özellikle motorin ve jet yakıtı gibi rafineri ürünlerinde arzın talebi karşılamakta zorlanması fiyatlar üzerindeki baskıyı artırıyor.
Analistler, Ortadoğu’da gerilimin azalması ve küresel rafineri kapasitesinin yeniden güçlenmesi halinde fiyatların dengelenebileceğini belirtiyor. Ancak mevcut görünüm, jeopolitik risklerin devam ettiği ve motorin arzının sıkışık kaldığı bir ortamda akaryakıt piyasasında oynaklığın sürebileceğine işaret ediyor.
Maliyet artışı enflasyonu da etkiliyor
Motorin fiyatlarındaki yükseliş yalnızca araç sahiplerini ilgilendirmiyor. Türkiye’de yük taşımacılığının büyük bölümü karayoluyla gerçekleştirildiği için motorindeki her artış, lojistik maliyetleri üzerinden üretim ve dağıtım zincirine yansıyor.
Enerji maliyetlerindeki yükseliş gıdadan sanayiye kadar birçok sektörde maliyet baskısını artırırken, enflasyon görünümü üzerinde de yukarı yönlü risk oluşturuyor. Bu nedenle küresel enerji piyasalarında yaşanan gelişmeler yalnızca akaryakıt fiyatlarını değil, ekonominin genelini etkileyen başlıklardan biri olmayı sürdürüyor.
